Białko, które nie miało prawa istnieć. Polacy sprawdzili „błąd” komputera i dokonali przełomu

konto.spidersweb.pl 3 godzin temu

To wyglądało na błąd sztucznej inteligencji. Komputerowy model przewidział istnienie białka o tak skomplikowanej strukturze, iż według dotychczasowej wiedzy naukowej coś takiego nie powinno w ogóle istnieć. Badacze z Uniwersytetu Warszawskiego postanowili jednak sprawdzić, czy AI przypadkiem nie ma racji. Znaleźli dowód, który zaskoczył choćby ich samych.

W przyrodzie rzeczywiście istnieje nieznana wcześniej rodzina białek, których struktura zawiera niezwykle skomplikowany węzeł. Odkrycie opisane na łamach prestiżowego czasopisma PNAS pokazuje, iż natura potrafi znacznie więcej, niż dotychczas zakładaliśmy.

Białka są jednymi z najważniejszych cząsteczek budujących i napędzających życie. Znajdują się w każdej komórce naszego organizmu, uczestniczą w reakcjach chemicznych, transportują substancje, przekazują sygnały i pełnią funkcje obronne. Ich działanie zależy jednak nie tylko od tego, z jakich elementów są zbudowane, ale przede wszystkim od tego, jaki kształt ostatecznie przyjmują.

Każde białko powstaje jako długi łańcuch aminokwasów złożony z setek, a czasami tysięcy połączonych ze sobą elementów. Taki łańcuch zaczyna się zwijać, zaginać i owijać wokół własnych fragmentów, aż uzyskuje charakterystyczną, trójwymiarową strukturę. To właśnie ona decyduje o tym, co dane białko potrafi robić.

Na pierwszy rzut oka wydawało się to po prostu halucynacją AI

I właśnie tutaj zaczyna się historia niezwykłego odkrycia polskich naukowców. Międzynarodowy zespół badawczy pod kierownictwem prof. Joanny Sułkowskiej, kierowniczki Interdyscyplinarnego Laboratorium Modelowania Układów Biologicznych w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy ze światowej sławy specjalistką w dziedzinie biochemii i biologii molekularnej, prof. Sophie Jackson, opisał pierwsze struktury krystaliczne białek o nieznanym dotąd stopniu zawęźlenia, tzw. EIGHT fold (Extraordinarily Intricate Globular Helical Tangled fold), które zawierają węzeł 8₃.

Białko EIGHT fold (Extraordinarily Intricate Globular Helical Tangled fold), które zawiera węzeł 8₃. Lewy panel: Struktura krystaliczna białka z fałdem ósemki. Prawy panel: schematyczna reprezentacja architektury białka, w której szkielet tworzy węzeł.

Za chwilę wyjaśnię, o co dokładnie chodzi, ale najpierw warto wspomnieć, jak w ogóle badacze wpadli na trop tego odkrycia, bo historia jest naprawdę niesamowita.

Ten nieznany do tej pory motyw został wcześniej zasugerowany przez sztuczną inteligencję (AlphaFold). AlphaFold to rewolucyjny system sztucznej inteligencji stworzony przez Google DeepMind (we współpracy z Isomorphic Labs), który przewiduje trójwymiarową strukturę białek na podstawie ich sekwencji aminokwasów. Za swoje osiągnięcia twórcy projektu (Demis Hassabis i John Jumper) otrzymali w 2024 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii.

Jednak zaproponowane przez sztuczną inteligencję struktury białek wyglądały tak dziwnie, iż na pierwszy rzut oka wydawały się po prostu halucynacją AI.

Badacze mogli zignorować wynik i uznać, iż algorytm po prostu się pomylił. Postanowili jednak sprawdzić, czy komputer nie przewidział przypadkiem czegoś, czego nauka jeszcze nie zna.

Zespół prof. Sułkowskiej wyłowił go z ponad 600 tys. zawęźlonych białek i postawił hipotezę, iż skoro jest obecny w organizmach oddalonych o miliony lat to musi być czymś więcej niż halucynacją SI.

Badania polskich naukowców potwierdziły eksperymentalnie, iż sztuczna inteligencja ma możliwości przewidywania choćby najbardziej skomplikowanych struktur bez wcześniejszego trenowania modelu.

Więcej na Spider’s Web:

O co chodzi z tymi węzłami?

Jak wspomniałem wcześniżde białko powstaje jako długi łańcuch aminokwasów. Łańcuch ten zaczyna się zwijać, zaginać i owijać wokół własnych fragmentów. Czasami tego podczas procesu poszczególne fragmenty łańcucha przeplatają się w taki sposób, iż powstaje węzeł. Węzły białkowe mają określoną strukturę topologiczną, a ich rozpoznawaniem zajmuje się matematyka.

Topologia to dziedzina zajmująca się między innymi adekwatnościami figur i obiektów, które nie zmieniają się podczas ich ciągłego odkształcania. W przypadku białek pozwala opisywać sposób, w jaki ich łańcuchy przeplatają się i tworzą węzły.

Matematycy klasyfikują takie struktury między innymi na podstawie liczby skrzyżowań. Weźmy na przykład zamkniętą pętlę ze sznurka, którą odpowiednio zaplatamy, a następnie próbujemy maksymalnie uprościć, nie przecinając jej. Liczymy miejsca, w których jeden fragment sznurka przechodzi nad drugim. Im więcej takich skrzyżowań potrzeba w najprostszym przedstawieniu węzła, tym bardziej skomplikowana jest jego struktura.

Najprostszy węzeł matematyczny, oznaczany symbolem 3₁, ma trzy skrzyżowania. Nazywany jest węzłem trójlistnym, ponieważ jego charakterystyczny kształt przypomina trzy połączone ze sobą pętle. Kolejny przykład to węzeł 4₁, znany jako węzeł ósemkowy, który wymaga czterech skrzyżowań.

Tymczasem polscy badacze odkryli w białkach strukturę oznaczoną symbolem 8₃. Ma ona aż osiem skrzyżowań, a jej numer oznacza trzecią z matematycznie sklasyfikowanych odmian węzłów o takiej liczbie przecięć.

Białko EIGHT fold (Extraordinarily Intricate Globular Helical Tangled fold), które zawiera węzeł 8₃.

Dotychczas naukowcy zakładali, iż białka mogą tworzyć przede wszystkim takie węzły, które powstają w wyniku pojedynczego przeplecenia łańcucha. W przypadku struktury 8₃ potrzebne jest natomiast znacznie bardziej skomplikowane manewrowanie jego fragmentami. Aby powstał taki węzeł, końcówka łańcucha musi zostać przeprowadzona przez strukturę aż dwukrotnie.

Według wcześniejszych modeli teoretycznych było to praktycznie niemożliwe do pogodzenia z naturalnym procesem powstawania białek. Tymczasem ewolucja znalazła sposób, aby pokonać tę przeszkodę.

Algorytm zaskoczył naukowców

Polski zespół nie poprzestał na analizowaniu komputerowej prognozy. Naukowcy rozpoczęli poszukiwania organizmów, w których mogłyby występować białka o przewidzianej przez AlphaFold strukturze. Wstępne analizy doprowadziły ich do bakterii beztlenowych, należących do klas Clostridia oraz Tissierellia, zamieszkujących ludzkie jelita.

To organizmy, które potrafią funkcjonować bez dostępu do tlenu. Badacze zidentyfikowali odpowiednie bakterie, namnożyli je, wyizolowali interesujące ich białko, a następnie przeprowadzili eksperymenty pozwalające określić jego rzeczywistą strukturę przestrzenną.

Rezultat był jednoznaczny. Białko rzeczywiście zawierało węzeł 8₃, dokładnie taki, jaki wcześniej przewidział algorytm. Nie była to więc halucynacja sztucznej inteligencji ani przypadkowy błąd w modelowaniu. Komputer wskazał strukturę, której istnienia naukowcy wcześniej nie brali poważnie pod uwagę.

Badacze nadali całej nowo zidentyfikowanej rodzinie białek nazwę EIGHT fold. Jest to skrót od angielskiego Extraordinarily Intricate Globular Helical Tangled fold, co można przetłumaczyć jako niezwykle złożone, globularne, helikalne i splątane sfałdowanie.

Odkrycie jest szczególnie interesujące z punktu widzenia rozwoju sztucznej inteligencji w nauce. AlphaFold nie został bowiem nauczony, iż białka mogą przyjmować tak skomplikowane formy. Co więcej, wcześniejsze założenia teoretyczne sugerowały, iż takie struktury nie powinny powstawać samoistnie. Algorytm wskazał jednak możliwość, której istnienie udało się później potwierdzić eksperymentalnie.

Wciąż mamy wiele pytań

Odkrycie nowej rodziny białek przyniosło jednak więcej pytań niż odpowiedzi. Najważniejsze z nich dotyczy mechanizmu powstawania węzła 8₃. Skoro białko potrafi samodzielnie przyjąć tak skomplikowaną strukturę, to w jaki sposób jego łańcuch aminokwasów zostaje odpowiednio przepleciony? Skoro przyroda potrafi tworzyć tak skomplikowane struktury, dlaczego aż 99,6 proc. znanych rodzajów białek nie zawiera żadnego węzła?

W komórkach produkcją białek zajmują się rybosomy. To mikroskopijne fabryki, które odczytują informację genetyczną i łączą aminokwasy w odpowiedniej kolejności. Powstający łańcuch stopniowo opuszcza rybosom i zaczyna przyjmować adekwatny kształt.

W przypadku zwykłych białek proces zwijania musi przebiegać w taki sposób, aby uniknąć niepożądanych splątań. Przy EIGHT fold sytuacja jest odwrotna. Łańcuch musi wykonać serię odpowiednich ruchów, aby utworzyć bardzo konkretny węzeł.

Naukowcy podejrzewają, iż znaczenie może mieć między innymi tempo pracy rybosomu. Być może synteza niektórych fragmentów musi zostać odpowiednio spowolniona, aby pozostała część łańcucha zdążyła ułożyć się we adekwatny sposób.

Na razie nie udało się jednak wyjaśnić, jak dokładnie przebiega ten proces. Badacze z UW zdołali natomiast przeanalizować drugą stronę tego zjawiska, czyli rozplątywanie i rozwijanie gotowego białka.

Wyniki również okazały się zaskakujące. Proces rozwijania białka EIGHT fold składa się aż z sześciu odrębnych faz i trwa około 72 godzin. To najbardziej złożony proces tego rodzaju spośród opisanych dotąd w literaturze naukowej.

Odkrycie zespołu Uniwersytetu Warszawskiego pokazuje, iż granice tego, co uznajemy za możliwe w biologii, wciąż można przesuwać. Tym razem pomogła w tym sztuczna inteligencja, która podsunęła naukowcom pomysł tak nieprawdopodobny, iż początkowo sami uznali go za błąd. Okazało się, iż natura była o krok przed nauką.

Idź do oryginalnego materiału