Przez blisko trzy lata w internecie prowadzono skoordynowaną kampanię wymierzoną w muzułmanów, migrantów, Katar i Iran. Wykorzystywano fikcyjne organizacje, fałszywe profile, reklamy w mediach społecznościowych oraz materiały wideo.
Autorzy międzynarodowego śledztwa udokumentowali ponad 2100 materiałów i 533 mln odnotowanych wyświetleń. Wskazują na izraelskie pochodzenie operacji, ale nie ustalili, kto ostatecznie ją zlecił.
Raport zatytułowany „Manufacturing the Great Replacement” („Fabrykowanie Wielkiego Zastąpienia”) opublikowano 29 października 2026 r. na stronie projektu badawczego Dysinfluence. Jego autorami są Marc Owen Jones, badacz dezinformacji i propagandy internetowej związany z Northwestern University in Qatar, oraz Sohan Dsouza, specjalizujący się w analizie danych i badaniach nad manipulacją informacyjną.
Opracowanie liczy 139 stron. Nie jest jedynie analizą pojedynczych wpisów czy filmów publikowanych w mediach społecznościowych. Autorzy zgromadzili obszerny materiał dokumentacyjny, obejmujący reklamy, nagrania, konta internetowe, dane techniczne plików oraz informacje o sposobach finansowania i dystrybucji przekazów.
Kampania na skalę międzynarodową
Według ustaleń badaczy operacja rozpoczęła się w październiku 2023 r. i była prowadzona jeszcze w październiku 2026 r. Obejmowała 30 państw, przede wszystkim europejskich, ale również kraje obu Ameryk, Azji i Bliskiego Wschodu.
W archiwum zgromadzonym przez autorów znalazło się 2126 materiałów: 1473 reklamy w Facebooku, 189 filmów w YouTube, 359 reklam w TikToku oraz 105 nagrań opublikowanych na jednym z kont TikToka. Zidentyfikowano ponadto 64 tożsamości stron w Facebooku, 15 kanałów YouTube i pięć kont reklamodawców w TikToku.
Łączna liczba odnotowanych wyświetleń wyniosła około 533 mln. Autorzy przedstawiają również szacunek sięgający około 831 mln, uwzględniający prognozowaną skalę reklam, których nie udało się zachować w archiwach. Jest to suma kilku różnych wskaźników: wyświetleń reklam, zasięgów oraz publicznych wyświetleń filmów. Nie można ich utożsamiać z liczbą odbiorców.
Badacze oszacowali wydatki reklamowe na około 5,08 mln dolarów. Po uwzględnieniu szacunków dotyczących niekompletnych archiwów kwota może wynosić ponad 8,22 mln dolarów. Są to jednak wartości wyliczone na podstawie dostępnych danych i stawek reklamowych, a nie potwierdzona suma przelewów dokonanych przez jednego zleceniodawcę.
Wykorzystano teorię „Wielkiego Zastąpienia”
Centralnym elementem kampanii była teoria określana jako „Great Replacement”, czyli „Wielkie Zastąpienie”. Jest to skrajnie prawicowa teoria spiskowa, według której europejska ludność rodzima ma być celowo wypierana przez imigrantów, przede wszystkim pochodzenia muzułmańskiego.
W niektórych jej odmianach odpowiedzialnością za ten rzekomy proces obarcza się tajemnicze elity finansowe, polityczne lub żydowskie. W analizowanej kampanii rolę ukrytego organizatora przypisano Katarowi.
W rozpowszechnianych materiałach przedstawiano ten kraj jako podmiot finansujący migrację do Europy, wspierający islamizację kontynentu i wpływający na europejskie instytucje. Wizerunek muzułmanów obecnych w przestrzeni publicznej wykorzystywano jako rzekomy dowód realizacji planu przejęcia Europy.
W filmach zestawiano współczesne nagrania zgromadzeń muzułmańskich z obrazami historycznych podbojów. Pojawiały się określenia „inwazja” i „zastępowanie”, a także sugestie, iż europejskie tradycje chrześcijańskie są zagrożone.
Katar przedstawiano jako siłę stojącą za tym procesem. Autorzy raportu podkreślają, iż kampania nie ograniczała się do krytyki polityki konkretnego państwa. Jej przekaz wykorzystywał wrogość wobec całej grupy religijnej i narodowościowej, przedstawiając jej obecność w Europie jako zagrożenie.
Fałszywe organizacje i pozory społecznego protestu
Jednym z najważniejszych ustaleń śledztwa jest sposób organizacji kampanii. Zamiast publikować wszystkie materiały pod jedną nazwą, operatorzy wykorzystywali dziesiątki stron i kont, które sprawiały wrażenie niezależnych inicjatyw społecznych, organizacji obywatelskich lub lokalnych ruchów protestu.
Pojawiały się nazwy sugerujące obronę europejskiej tożsamości, świeckości, bezpieczeństwa czy tradycji. W rzeczywistości część tych przedsięwzięć była elementem jednej skoordynowanej operacji.
Takie działanie określa się mianem astroturfingu. Polega ono na sztucznym tworzeniu wrażenia oddolnego ruchu społecznego, podczas gdy jego działalność jest organizowana i finansowana przez ukrytych operatorów.
W kampanii wykorzystywano również fikcyjne organizacje, a choćby petycję opublikowaną pod szyldem nieistniejącej organizacji praw człowieka. Podpisało ją ponad 7500 osób.
Autorzy opisują także sieć co najmniej 24 kont wykorzystywanych do edytowania haseł Wikipedii. W ten sposób próbowano wpływać nie tylko na bieżące dyskusje w mediach społecznościowych, ale również na treści, które użytkownicy mogli później odnajdywać w internetowych encyklopediach.
Materiały publikowano w Facebooku, Instagramie, TikToku, YouTube, X i Telegramie. Wykorzystywano również reklamy internetowe, billboardy oraz inne formy promocji. Jedna z akcji obejmowała billboardy na nowojorskim Times Square i w Libanie.
Ślady prowadzą do Izraela
Najbardziej interesującą i zarazem wymagającą ostrożności częścią raportu jest analiza technicznego zaplecza operacji.
Badacze oceniają z umiarkowaną do wysokiej pewnością, iż kampania miała swoje źródło w Izraelu. Wskazują na liczne przesłanki: metadane plików wideo, nazwy katalogów i dysków zapisane w języku hebrajskim, godziny pracy osób przygotowujących nagrania oraz dane dotyczące adresów IP.
Szczególnie interesujący jest przypadek edycji Wikipedii z 30 stycznia 2024 r. Wśród aktywności kont powiązanych z kampanią pojawił się izraelski adres IP, przeplatany adresami wykorzystywanymi przez niemieckie serwery pośredniczące. Autorzy uznają to za prawdopodobny przypadek ujawnienia rzeczywistego miejsca działania operatora wskutek błędu w korzystaniu z infrastruktury pośredniczącej.
Kolejnym śladem są metadane plików wideo udostępnianych na Telegramie. Wskazują one na pracę w tygodniu od niedzieli do czwartku, charakterystycznym dla izraelskiego tygodnia pracy, oraz na ustawienia czasu odpowiadające strefie UTC+3. W części plików występowały również hebrajskie nazwy katalogów i dysków.
Badacze zwracają ponadto uwagę na nazwisko pojawiające się w metadanych, które łączą z izraelskim środowiskiem specjalistów od kampanii politycznych i komunikacji strategicznej. W raporcie przywołano także Liora Choreva, osobę związaną z izraelskim przemysłem komunikacji politycznej, której nazwisko pojawiało się w doniesieniach dotyczących wcześniejszej, zarzuconej operacji wymierzonej w Katar.
Autorzy porównują charakter analizowanej kampanii z wcześniejszymi działaniami przypisywanymi firmie STOIC z Tel Awiwu, która miała realizować projekty komunikacyjne na zlecenie izraelskiego Ministerstwa Diaspory.
Ważnym wątkiem jest również dwukrotne przekazanie materiałów kampanii przez Johna Moore’a, byłego szefa Gaza Humanitarian Foundation, oraz jego firmę public relations JDA Worldwide.
Badacze nie ustalili ostatecznego klienta ani podmiotu, który podjął decyzję o rozpoczęciu kampanii. Izraelskie pochodzenie operacji jest ich wnioskiem opartym na analizie technicznej i powiązaniach, ale nie stanowi dowodu na odpowiedzialność konkretnego organu państwowego.
Nie tylko Katar. W kampanii pojawiły się Iran i Liban
Raport opisuje także drugi nurt operacji, skierowany przeciwko Iranowi i Hezbollahowi. W tym przypadku przekaz koncentrował się na sytuacji w Libanie i odpowiedzialności Iranu za destabilizację regionu.
Jedna z kampanii nosiła nazwę „Make Lebanon Great Again”. Wykorzystywano ją do rozpowszechniania przekazów antyirańskich i antyhezzbolahowskich. Autorzy wskazują na możliwe powiązania tej inicjatywy z szerszą infrastrukturą opisywanej operacji, zaznaczając jednak, iż nie wszystkie związki między poszczególnymi przedsięwzięciami zostały udowodnione.
Szczególnie znaczenie mają ustalenia dotyczące 2026 r. Co najmniej 118 reklam w TikToku, osiągających łącznie 12,6 mln odnotowanych wyświetleń, promowało hasła wzywające do zmiany reżimu w Iranie. Materiały te były kierowane również do odbiorców europejskich.
Według raportu kampania nawołująca do zmiany władzy w Teheranie rozpoczęła się 24 lutego 2026 r., cztery dni przed rozpoczęciem amerykańsko-izraelskich uderzeń na Iran, które nastąpiły 28 lutego.
Ta chronologia jest istotna dla zrozumienia szerszego charakteru operacji. Nie chodziło wyłącznie o wywoływanie niechęci do muzułmańskich migrantów w Europie. Wykorzystywano także media społecznościowe do rozpowszechniania przekazów odpowiadających określonym interesom politycznym na Bliskim Wschodzie.
Reklamy omijały mechanizmy kontroli
Raport pokazuje również, jak długo kampania mogła funkcjonować na największych platformach internetowych.
Wykorzystywano zmieniające się nazwy stron, konta reklamowe należące do podmiotów trzecich, a także profile kupione, przejęte lub wykorzystywane bez wiedzy pierwotnych właścicieli.
Reklamy opłacano za pośrednictwem podmiotów z Wietnamu, Brazylii i Belgii, a także kont reklamowych o niemieckich nazwach. Wietnamski pośrednik LT Media i brazylijska agencja Agęncia Moll przekazały autorom raportu, iż aktywa reklamowe zostały sprzedane nabywcy, którego nie mogły lub nie chciały wskazać.
Po usunięciu części sieci przez Meta aktywność została wznowiona pod nowymi nazwami. W kolejnych miesiącach kampania ponownie osiągnęła dużą skalę.
Według autorów problemem było również to, iż treści wymierzone w grupy religijne i narodowościowe nie zawsze były klasyfikowane przez platformy jako reklamy polityczne. W rezultacie część wydatków i informacji o finansowaniu nie podlegała takim samym wymogom przejrzystości jak reklamy jednoznacznie polityczne.
Meta poinformowała o usunięciu pierwszej sieci kont w 2024 r. Nie zakończyło to jednak działalności operatorów. W październiku 2026 r. YouTube usunął cztery kanały związane z operacją: Grand Theft Qatar, EURO Summer Fest, Qatar is Responsible i AirAlert. W ciągu kilku dni pojawiły się nowe kanały o niemal identycznych nazwach i opisach.
Jak reagowali odbiorcy?
Autorzy przeanalizowali również komentarze pod wybranymi reklamami i filmami.
W przypadku 406 komentarzy pod brytyjskimi reklamami w Facebooku z 2024 r. 61 proc. popierało poglądy islamofobiczne, a 19 proc. wyrażało sprzeciw.
Inny obraz przyniosła analiza 2560 komentarzy pod filmami w YouTube. 28 proc. popierało przekaz reklam, 42 proc. mu się sprzeciwiało, a 30 proc. zakwalifikowano jako neutralne.
Kto za tym stoi?
Raport dokumentuje rozbudowaną infrastrukturę propagandową, sposób jej działania, wykorzystywane platformy, ślady techniczne i szacunkowe wydatki. Autorzy wskazują na izraelskie pochodzenie operacji oraz powiązania z osobami i podmiotami funkcjonującymi w tamtejszym środowisku komunikacji politycznej.
Nie przedstawiają jednak dowodu pozwalającego ustalić, kto był ostatecznym zleceniodawcą całej operacji. Nie ustalono również, kto faktycznie ponosił wszystkie koszty kampanii.
Nie można zatem na podstawie tego opracowania stwierdzić, iż kampanię zorganizował lub finansował rząd Izraela. Nie można również utożsamiać działalności konkretnych operatorów z odpowiedzialnością całego państwa czy społeczeństwa.
Wartość raportu polega przede wszystkim na udokumentowaniu mechanizmu działania współczesnej propagandy internetowej. Pokazuje on, iż przekaz wyglądający na spontaniczny protest obywateli może być w rzeczywistości częścią kosztownej, wieloletniej i międzynarodowej operacji wpływu.
W czasach, gdy liczba udostępnień, komentarzy i wyświetleń bywa traktowana jako miernik społecznego poparcia, takie ustalenia mają znaczenie wykraczające poza spór o Katar, Izrael czy migrację. Dotyczą wiarygodności informacji, przejrzystości finansowania przekazów i możliwości świadomego kształtowania opinii publicznej dzięki mediów społecznościowych.
Wpływ na polskich odbiorców
Raport nie analizuje wpływu opisywanej kampanii na polskich odbiorców ani nie ustala, czy jej materiały były rozpowszechniane przez polskie media i środowiska polityczne. Zwraca jednak uwagę zbieżność czasowa. Operacja trwała w okresie, w którym również w Polsce wyraźnie nasiliły się wystąpienia antyimigracyjne i antyarabskie.
Czytaj: „Piotrków. Nazwiska tych, którzy budują kampanię strachu i uprzedzeń”.
Nie działo się to w politycznej próżni. Antyimigracyjna retoryka była obecna w przekazach Prawa i Sprawiedliwości, środowisk Klubów „Gazety Polskiej”, Ruchu Obrony Granic, Konfederacji oraz ugrupowania Grzegorza Brauna. Świadomie utrwalano obraz migracji jako zagrożenia dla bezpieczeństwa, kultury i tożsamości narodowej. W podobnym klimacie część mediów głównego nurtu powielała uproszczone przekazy dotyczące konfliktów na Bliskim Wschodzie, często bez dostatecznego rozróżnienia między ludnością cywilną, organizacjami politycznymi i ich formacjami zbrojnymi.
Czytaj: „Piotrków. Referendum. Beata Dróżdż przysypana gruzem własnej próżności”.
Trudno uznać, iż Polska była jedynie odbiorcą tych przekazów. W kraju działały formacje polityczne i medialne, które głosiły podobne hasła i podsycały niechęć do migrantów. Nie musiały znać źródeł ani organizatorów międzynarodowej kampanii. W języku potocznym takich uczestników propagandy określa się mianem „pożytecznych idiotów”.
→ I.R. Parchatkiewicz
5.11.2026
• foto: Freepik
• więcej tekstów autora; tutaj
